غربالگری دهانه رحم پس از ۶۵ سالگی یا هیسترکتومی؛ چه کسانی ادامه دهند؟

غربالگری دهانه رحم (پاپ‌اسمیر و تست HPV) یکی از موفق‌ترین برنامه‌های پیشگیری از سرطان است، اما بسیاری از زنان با این پرسش مواجه می‌شوند که آیا پس از سن ۶۵ سالگی یا پس از هیسترکتومی (برداشتن رحم) باید این آزمایش‌ها را ادامه دهند یا خیر. پاسخ این پرسش ساده نیست و به سوابق فردی، نوع جراحی و عوامل خطر بستگی دارد. در این مقاله با استناد به دستورالعمل‌های معتبر بین‌المللی (انجمن سرطان آمریکا، کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا و کارگروه خدمات پیشگیری ایالات متحده)، همه آنچه باید بدانید را توضیح می‌دهیم.

سرطان دهانه رحم به‌کندی رشد می‌کند و اغلب سال‌ها پس از عفونت پایدار با ویروس HPV پرخطر ایجاد می‌شود. اگر زنی در طول زندگی خود غربالگری‌های منظم و طبیعی داشته باشد، احتمال بروز یک ضایعه پیش‌سرطانی جدید یا سرطان در سنین بالا بسیار اندک است. از سوی دیگر، ادامه غربالگری پس از ۶۵ سالگی در این گروه، مزایای اندکی دارد و می‌تواند به نتایج مثبت کاذب، اضطراب و اقدامات تشخیصی غیرضروری منجر شود. به همین دلیل راهنماهای بالینی توقف غربالگری روتین دهانه رحم را در ۶۵ سالگی، مشروط بر رعایت معیارهای مشخص، توصیه می‌کنند.

برای آنکه یک زن بتواند با خیال راحت غربالگری دهانه رحم را در ۶۵ سالگی پایان دهد، باید همه شرایط زیر را داشته باشد:

• سابقه کافی از غربالگری‌های منظم قبلی: یعنی سه تست پاپ‌اسمیر متوالی منفی یا دو تست HPV منفی (یا دو تست هم‌زمان پاپ و HPV منفی) در ۱۰ سال گذشته، به‌طوری که آخرین آزمایش در ۵ سال اخیر انجام شده باشد.
• عدم وجود ضایعات پیش‌سرطانی متوسط یا شدید (CIN2 یا CIN3) در ۲۵ سال گذشته: حتی اگر این ضایعات سال‌ها پیش درمان شده باشند، همچنان خطر بالاتری باقی می‌ماند.
• عدم سابقه سرطان دهانه رحم: شامل هر گونه سرطان سلول سنگفرشی، آدنوکارسینوم و انواع نادرتر.
• نداشتن نقص ایمنی: مانند ابتلا به HIV، مصرف داروهای سرکوب‌گر ایمنی (مثلاً پس از پیوند عضو) یا بیماری‌های خودایمنی تحت درمان طولانی با کورتیکواستروئیدها.
• عدم مواجهه با دی‌اتیل‌استیل‌بسترول (DES) در دوران جنینی: زنانی که مادرانشان در بارداری از این دارو استفاده کرده‌اند، در معرض خطر نوع نادری از سرطان واژن و دهانه رحم هستند.

بر اساس آخرین توصیه‌ها، گروه‌های زیر کاندیدای توقف غربالگری نیستند و باید آزمایش‌های دوره‌ای خود را ادامه دهند:

• زنانی که سابقه غربالگری ناکافی دارند (نتایج قبلی در دسترس نیست یا تعداد آزمایش‌های منفی لازم را ندارند).
• افراد با سابقه ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم (CIN2 یا CIN3) یا سرطان دهانه رحم در هر زمانی از زندگی. در این موارد معمولاً ادامه غربالگری تا ۲۵ سال پس از درمان ضایعه یا حتی به‌طور مادام‌العمر توصیه می‌شود.
• بیماران دچار نقص ایمنی (HIV مثبت، دریافت‌کنندگان پیوند، مصرف مزمن استروئید با دوز بالا).
• زنانی که در معرض DES قرار گرفته‌اند.
• افرادی که واکسیناسیون کامل HPV داشته‌اند، ولی سایر معیارهای توقف را ندارند. (واکسن خطر را کاهش می‌دهد اما صفر نمی‌کند و معیار توقف به تنهایی نیست.)

تصمیم‌گیری درباره ادامه یا قطع غربالگری پس از برداشتن رحم، کاملاً به نوع هیسترکتومی و دلیل انجام آن بستگی دارد:

اگر زنی به دلایلی مانند فیبروم، خونریزی غیرطبیعی رحم، اندومتریوز یا افتادگی رحم، تحت هیسترکتومی کامل (Total Hysterectomy) قرار گرفته و هرگز سابقه ضایعه پیش‌سرطانی یا سرطان دهانه رحم نداشته، دیگر نیازی به غربالگری دهانه رحم ندارد. در این حالت دهانه رحم کاملاً برداشته شده و سلول‌های هدف برای تغییرات سرطانی وجود ندارند. با این وجود، معاینه سالانه لگن برای بررسی سایر اندام‌ها ممکن است همچنان توصیه شود.

اگر هیسترکتومی کامل به دلیل درمان CIN2، CIN3 یا سرطان دهانه رحم انجام شده باشد، یا اگر زن سابقه چنین ضایعاتی را حتی پیش از جراحی داشته است، قطع غربالگری مجاز نیست. این افراد باید ارزیابی واژینال (پاپ‌اسمیر از کاف واژن) را طبق برنامه‌ای مشخص ادامه دهند. معمولاً ادامه آزمایش‌ها به مدت ۲۰ تا ۲۵ سال پس از درمان آخرین ضایعه، یا تا ۶۵ سالگی (هرکدام دیرتر) توصیه می‌شود. برخی راهنماها برای افرادی که سابقه سرطان مهاجم دارند، غربالگری مادام‌العمر را پیشنهاد می‌کنند.

در جراحی سوپراسرویکال (Subtotal / Supracervical Hysterectomy) تنها بدنه رحم برداشته می‌شود و دهانه رحم در جای خود باقی می‌ماند. بنابراین خطر سرطان دهانه رحم همچنان به‌قوت خود باقی است. این زنان باید مانند هر فرد دیگری که رحم کامل دارد، غربالگری روتین را طبق دستورالعمل‌های سنی ادامه دهند. توقف غربالگری در ۶۵ سالگی تنها با احراز معیارهای استاندارد امکان‌پذیر است.

هیسترکتومی رادیکال (برداشتن رحم، دهانه رحم و بخشی از واژن) معمولاً در درمان سرطان به‌کار می‌رود و نیاز به پیگیری‌های اختصاصی سرطان دارد. همچنین زنانی که به‌دلیل بدخیمی‌های دیگر (مثل سارکوم) تحت جراحی قرار گرفته‌اند، باید برنامه مراقبت را با آنکولوژیست خود هماهنگ کنند.

در ادامه، مهم‌ترین شرایط و تصمیم‌گیری‌های مربوط به ادامه یا توقف غربالگری را به صورت فهرستی شفاف و قابل خواندن در هر قالبی مشاهده می‌کنید:

سن ۶۵ سال و بالاتر، با معیارهای کامل توقف غربالگری: خیر

غربالگری روتین متوقف می‌شود؛ نیازی به آزمایش‌های بیشتر نیست.

سن ۶۵ سال و بالاتر، بدون سابقه غربالگری کافی غربالگری: بله

تا زمانی که سه تست پاپ منفی یا معادل آن (مثلاً دو تست HPV منفی) ثبت نشود، باید ادامه یابد.

سن ۶۵ سال و بالاتر، با سابقه CIN2، CIN3 یا سرطان دهانه رحم غربالگری: بله

حداقل ۲۰ تا ۲۵ سال پس از درمان ضایعه، یا به صورت مادام‌العمر بسته به نظر پزشک ادامه یابد.

سن ۶۵ سال و بالاتر، همراه با نقص ایمنی یا مواجهه با DES غربالگری: بله

ادامه آزمایش‌های دوره‌ای طبق برنامه‌ای که پزشک تعیین می‌کند.

هیسترکتومی کامل (برداشتن رحم و دهانه رحم) به دلیل خوش‌خیم، بدون سابقه بدخیمی غربالگری: خیر

دهانه رحم وجود ندارد؛ پاپ‌اسمیر واژینال توصیه نمی‌شود.

هیسترکتومی کامل با سابقه CIN2+ یا سرطان دهانه رحم غربالگری: بله

انجام پاپ‌اسمیر از کاف واژن طبق راهنمای مربوطه (معمولاً طولانی‌مدت) الزامی است.

هیسترکتومی سوپراسرویکال (دهانه رحم حفظ شده) غربالگری: بله

دقیقاً مشابه زنان بدون هیسترکتومی؛ توقف تنها با معیارهای استاندارد سن ۶۵ امکان‌پذیر است.

• سن ۶۵ سال و بالاتر، با معیارهای کامل توقف غربالگری: خیرغربالگری روتین متوقف می‌شود؛ نیازی به آزمایش‌های بیشتر نیست.
• سن ۶۵ سال و بالاتر، بدون سابقه غربالگری کافی غربالگری: بلهتا زمانی که سه تست پاپ منفی یا معادل آن (مثلاً دو تست HPV منفی) ثبت نشود، باید ادامه یابد.
• سن ۶۵ سال و بالاتر، با سابقه CIN2، CIN3 یا سرطان دهانه رحم غربالگری: بلهحداقل ۲۰ تا ۲۵ سال پس از درمان ضایعه، یا به صورت مادام‌العمر بسته به نظر پزشک ادامه یابد.
• سن ۶۵ سال و بالاتر، همراه با نقص ایمنی یا مواجهه با DES غربالگری: بلهادامه آزمایش‌های دوره‌ای طبق برنامه‌ای که پزشک تعیین می‌کند.
• هیسترکتومی کامل (برداشتن رحم و دهانه رحم) به دلیل خوش‌خیم، بدون سابقه بدخیمی غربالگری: خیردهانه رحم وجود ندارد؛ پاپ‌اسمیر واژینال توصیه نمی‌شود.
• هیسترکتومی کامل با سابقه CIN2+ یا سرطان دهانه رحم غربالگری: بلهانجام پاپ‌اسمیر از کاف واژن طبق راهنمای مربوطه (معمولاً طولانی‌مدت) الزامی است.
• هیسترکتومی سوپراسرویکال (دهانه رحم حفظ شده) غربالگری: بلهدقیقاً مشابه زنان بدون هیسترکتومی؛ توقف تنها با معیارهای استاندارد سن ۶۵ امکان‌پذیر است.

تصمیم به توقف یا ادامه غربالگری دهانه رحم پس از ۶۵ سالگی یا هیسترکتومی یک تصمیم «یک‌شکل برای همه» نیست. مهم‌ترین قدم آن است که پرونده پزشکی کامل خود را بررسی کنید: نتایج آخرین پاپ‌اسمیر و تست HPV، هرگونه جراحی قبلی روی دهانه رحم (لیپ، کونیزاسیون، کرایو)، و دلیل دقیق هیسترکتومی. اگر مستندات کافی ندارید، یک بار دیگر آزمایش دهید تا بر اساس جدیدترین نتیجه، بهترین مسیر انتخاب شود.

همواره با پزشک زنان یا مامای خود گفت‌وگو کنید. گاهی پزشک ممکن است بر اساس شرح حال شخصی، غربالگری را اندکی فراتر از سن ۶۵ سالگی ادامه دهد. به یاد داشته باشید که معاینات منظم لگن و مراقبت‌های پیشگیرانه زنان حتی پس از توقف پاپ‌اسمیر می‌توانند برای سایر مشکلات ضروری باشند. آگاهی و پیگیری فعال، کلید سلامت شماست.

سلب مسئولیت: این مقاله صرفاً برای اطلاع‌رسانی عمومی تهیه شده و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای هرگونه تصمیم‌گیری در مورد غربالگری، حتماً با پزشک معالج خود مشورت کنید.